Thực tiễn từ Đà Nẵng — địa phương vừa thực hiện hợp nhất không gian địa lý - hành chính quy mô lớn với hơn 3 triệu dân và gần 2 triệu lao động — chứng minh tính đúng đắn, kịp thời của các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước về an sinh xã hội. Với tinh thần chủ động, quyết liệt, Thành ủy, HĐND và UBND thành phố đã ban hành hàng loạt văn bản chỉ đạo, kiện toàn bộ máy, bổ sung chỉ tiêu phát triển BHXH vào nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Nhờ đó, tính đến hết năm 2025, diện bao phủ BHXH đạt 586.530 người, số đơn vị tham gia tăng đột phá hơn 80% so với năm 2024; tổng số thu BHXH vượt mốc 10,24 nghìn tỷ đồng. Nhóm lao động phi chính thức tham gia BHXH tự nguyện tăng 12,48%, phản ánh bước tiến quan trọng trong nỗ lực đưa chính sách an sinh tiệm cận mọi tầng lớp nhân dân. Thêm vào đó, việc địa phương tiên phong ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong tư vấn, hỗ trợ người dân đã khẳng định tư duy đổi mới, lấy người lao động làm trung tâm phục vụ.

Ảnh minh họa: An toàn trong lao động (được tạo bởi AI)

Tuy nhiên, từ góc nhìn nghiêm túc, kết quả khảo sát của Quốc hội cũng thẳng thắn chỉ ra những "khoảng trống" thể chế và thách thức phát sinh trong tổ chức thực thi pháp luật. Vấn đề chậm đóng, trốn đóng BHXH vẫn diễn biến phức tạp với tổng số tiền nợ đọng xấp xỉ 497,57 tỷ đồng. Tình trạng người lao động rút BHXH một lần còn phổ biến, quy mô doanh nghiệp tham gia BHXH bắt buộc có xu hướng thu nhỏ về số lao động bình quân trên mỗi đơn vị. Đặc biệt, trong lĩnh vực ATVSLĐ, toàn thành phố vẫn xảy ra 329 vụ tai nạn lao động làm 341 người bị nạn trong năm 2025. Công tác huấn luyện ATVSLĐ tại một số doanh nghiệp còn mang tính hình thức, đối phó; nguồn nhân lực chuyên trách tại cấp cơ sở bị mỏng đi sau khi tinh gọn bộ máy hành chính; công tác điều tra tai nạn lao động còn kéo dài do vướng mắc về cơ chế phối hợp giữa các ngành chức năng.

Đổi mới thể chế và hoàn thiện hệ thống pháp luật

Yêu cầu cấp bách nhất hiện nay là tập trung hoàn thiện dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH và dự án Luật ATVSLĐ (sửa đổi). Hệ thống pháp luật phải thể chế hóa đầy đủ các quan điểm chỉ đạo của Đảng, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi cao. Cần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với phân bổ nguồn lực và tăng cường kiểm tra, giám sát, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Pháp luật phải mở rộng phạm vi bao phủ tới các hình thức lao động mới trong nền kinh tế số (lao động công nghệ, tự do trực tuyến, dịch vụ linh hoạt); đồng thời đơn giản hóa thủ tục, gia tăng tính hấp dẫn của BHXH tự nguyện và chính sách bảo hiểm tai nạn lao động. Các cơ chế tài chính từ Quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp phải được thiết kế linh hoạt hơn nhằm hỗ trợ thiết thực cho doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro.

Ảnh minh họa: Một góc Đà Nẵng

Nâng cao năng lực quản trị và tăng cường chuyển đổi số

Tổ chức thực thi pháp luật là khâu đột phá. Chính quyền địa phương cần khẩn trương kiện toàn bộ máy làm công tác ATVSLĐ và BHXH theo hướng chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu quản lý địa bàn mở rộng. Phải coi chuyển đổi số là công cụ chiến lược: xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về ATVSLĐ, kết nối liên thông giữa các ngành Nội vụ, Bảo hiểm xã hội, Y tế, Công an và Doanh nghiệp. Đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến trong khai báo máy móc thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt, thống kê sự cố lao động và quản lý người hưởng lương hưu. Bên cạnh đó, công tác thanh tra, kiểm tra phải được tiến hành thực chất, kiên quyết xử lý nghiêm các vi phạm về trốn đóng BHXH, mua bán chứng chỉ huấn luyện an toàn lao động giả tạo hoặc làm sai lệch kết quả quan trắc môi trường.

Xây dựng văn hóa an toàn và nâng  cao trách nhiệm xã hội

Bảo đảm an sinh và an toàn lao động không chỉ là trách nhiệm của riêng bộ máy nhà nước mà đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và từng người lao động. Cần đẩy mạnh chiến lược truyền thông chính sách sâu rộng, trực tiếp đến từng nhóm đối tượng ở khu vực phi chính thức, làng nghề truyền thống. Doanh nghiệp phải nâng cao trách nhiệm xã hội, chủ động đầu tư đổi mới công nghệ, cải thiện điều kiện làm việc, chăm sóc sức khỏe người lao động. Từng người lao động cần tự giác nâng cao ý thức chấp hành kỷ luật lao động, chủ động tham gia BHXH để tự bảo vệ bản thân và gia đình trước những rủi ro cuộc sống.

Chính sách an sinh xã hội chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được thực thi bằng quyết tâm chính trị cao, tư duy quản trị hiện đại và tinh thần thượng tôn pháp luật. Báo cáo khảo sát tại Đà Nẵng là cơ sở thực tiễn quý báu để Quốc hội, Chính phủ và các Bộ, ngành tiếp tục hoàn thiện thể chế, đưa các chính sách BHXH và ATVSLĐ đi vào cuộc sống, góp phần xây dựng một xã hội phát triển tiến bộ, công bằng và bền vững.

Phạm Quốc Khánh